Co to jest siatka centylowa wzrostu i do czego służy?
Siatki centylowe są wykresami, które pozwalają na długookresową ocenę postępu określonych parametrów dziecka, np. wzrostu. 1 centyl to jedna setna, czyli 1 na 100 (1/100).
Setnik (centurion) – był dowódcą oddziału składającego się ze stu osób, czyli centurią w armii rzymskiej.
Siatki centylowe wzrostu, czyli wykresy prawidłowego wzrastania, są tworzone na podstawie danych zebranych dla zdrowej populacji w danej społeczności, a zatem np. dla wzrostu dzieci polskich. Jest oczywiste, że niektóre dzieci są wyższe, a niektóre niższe od innych. Siatkę centylową tworzą więc linie wskazujące na częstość występowania danej cechy w społeczeństwie. Środkowe miejsce siatki zajmuje linia nazywana 50 centylem. Jeśli pozycja wzrostowa dziecka plasuje się na tej linii, oznacza to, że spośród 100 dzieci w tym samym wieku i tej samej płci, połowa jest wyższa, a druga połowa niższa od tego dziecka – czyli ten pacjent znajduje się dokładnie w samym środku normy.
Pozostałe linie centylowe to: 97, 90, 75, 25, 10 i 3. Jeśli wzrost dziecka jest na 97 centylu, oznacza to, że 97% dzieci z danej populacji jest takie samo lub niższe od naszego dziecka, więc dziecko jest wysokie. Z kolei, jeśli wzrost dziecka pozostaje na 3 centylu, to tylko 3% dzieci jest niższych od naszego pacjenta. Dzieci pozostające poniżej 3 centyla na siatkach centylowych odpowiednich dla wieku i płci, uznaje się za niskorosłe.
W ten sam sposób interpretuje się wyniki egzaminu ósmoklasisty czy matury.
Majka jest trzecią najwyższą osobą w grupie 10 osób. Oznacza to, że 70% osób ma wzrost niższy od niej lub równy jej. Czyli Maja jest na 70 centylu.
Endokrynolodzy dziecięcy w Polsce najchętniej korzystają z siatek przygotowanych na podstawie danych opracowanych przez Iwonę Palczewską i Zofię Niedźwiecką w 1999 roku, gdyż siatki te obejmują całą populację dzieci: od urodzenia do 18 roku życia.
Siatki centylowe używane w Polsce
Jakie jest prawidłowe tempo wzrastania dzieci?
Pozycja centylowa wzrostu określona w danym momencie życia dziecka – to nie wszystko. Aby wiedzieć, czy dziecko rozwija się harmonijnie, trzeba sprawdzać w określonych odstępach czasowych, najlepiej co 6 miesięcy, czy jego wzrost pozostaje w tym samym lub sąsiednim kanale centylowym.
Jeśli dziecko rośnie prawidłowo, to nie powinno zmieniać kanału centylowego wzrostu. Prawidłowe tempo wzrastania u dzieci określa się zatem rysując krzywą wzrastania na siatkach centylowych, ale można też skorzystać z następującej reguły:
- Dziecko w wieku 1-3 lata powinno rosnąć >7 cm/rok
- Dziecko pomiędzy 3 a 5 rokiem życia powinno rosnąć > 6 cm/rok
- Dziecko pomiędzy 5 a 10 rokiem życia powinno rosnąć > 5 cm/rok
- Dziewczynka starsza niż 10 lat i chłopiec starszy niż 12 lat, ale którzy jeszcze nie rozpoczęli procesu dojrzewania powinni rosnąć > 4 cm/rok
Prawidłowe (pomimo, że wzrost dziecka jest poniżej 3 centyla) i nieprawidłowe (pomimo, że wzrost dziecka jest powyżej 3 centyla) tempo wzrastania u dwójki dzieci:
Jak obliczyć wzrost docelowy wynikający ze wzrostu rodziców?
Kolejnym ważnym elementem w ocenie procesu wzrastania dziecka jest wzrost docelowy. Oblicza się go według następującego wzoru:
- dla chłopca = (średnia wzrostu rodziców/2 ) + 6,5 cm
- dla dziewczynki = (średnia wzrostu rodziców/2 ) – 6,5 cm
Uzyskaną wartość należy nanieść na siatkę centylową dla 18 roku życia dla danej płci – pokazuje to, jaka jest prognozowana pozycja centylowa wzrostu docelowego. Dziecko danych rodziców najczęściej rośnie właśnie wzdłuż tego centyla.
Wzrost docelowy wskazuje czy dziecko rośnie wzdłuż kanału centylowego zgodnego z tym wyliczeniem, czy poniżej niego.
Na niebieskiej siatce wzrost docelowy chłopca jest 3 cm < 3 centyla i wzrost aktualny również. Na różowej siatce wzrost docelowy dziewczynki jest na 75 centylu, a dziecko rośnie wzdłuż 25 centyla, czyli znacznie niżej niż powinno.
Jak prawidłowo zmierzyć dziecko?
Najlepiej skorzystać ze stadiometru (przyrządu mocowanego do ściany, z podpórką do pięt, kalibrowanego za pomocą metalowego 1 metrowego pręta), pomiar powinien być wykonany rano, na boso, z głową ustawioną w płaszczyźnie frankfurckiej. Zaleca się wykonanie 3 pomiarów i wyciagnięcie średniej z nich.
Pomiar u małych dzieci wykonywany na leżąco różni się od tego na stojąco o około 2 cm.
